Η ελευθερία της ανεύθυνης προβοκάτσιας


Χαίρομαι που ο αμερικανικός τύπος αποφεύγει για την ώρα να μπει στο ηλίθιο παιχνίδι με τις γελοιογραφίες που απεικονίζουν το Μωάμεθ. Τα δώδεκα σκίτσα δημοσιεύτηκαν στην κεντροδεξιά δανική εφημερίδα Jyllands-Posten, πέρσι το Σεπτέμβριο και αναδημοσιεύτηκαν από το νορβηγικό χριστιανικό περιοδικό Magazinet πριν δυο βδομάδες – ίσως γιατί η πρώτη δημοσίευση δεν είχε τσιγκλίσει αρκετά. Έκτοτε έχουμε χορτάσει διαδηλώσεις, ηρωικές αναδημοσιεύσεις, μποϋκοτάζ, καταστροφές και γενικευμένη υστερία. The mullahs are having a field day.

Είμαι ο τελευταίος που θα αρνηθεί ότι ο ισλαμοφασισμός είναι υπαρκτό πρόβλημα. Θεωρώ επίσης προφανές ότι οι μουσουλμάνοι μετανάστες που επιλέγουν να ζουν σε χώρες της Δύσης θα πρέπει να αποδέχονται ότι οι νόμοι του Κράτους και τα θεμελιώδη πολιτικά δικαιώματα υπερτερούν της Σαρία.

Την πρωτοβουλία της Jyllands-Posten, ωστόσο, μόνο σαν παιδιάστικη ηλιθιότητα* μπορώ να τη δω. Όποιος ανησυχεί πραγματικά για το φαινόμενο του ισλαμικού φονταμενταλισμού, θα πρέπει να νιώθει το ίδιο.

Αποκομμένα από το ιστορικό και κοινωνικό τους συμφραζόμενο, τα σκίτσα δε δικαιολογούν τόση φασαρία – και είναι σίγουρα πολύ λιγότερο “βλασφημα” από εκείνα του Αυστριακού προβοκάτορα Γκέρχαρντ Χάντερερ, τον οποίο όλοι είχαμε σπέυσει να υπερασπιστούμε πριν μερικούς μήνες.

H εικόνα όμως αλλάζει μόλις βάλουμε στην εξίσωση δύο πολύ σημαντικούς όρους: το συμφραζόμενο και τον αποδέκτη. Δε χρειάζεται να ανακεφαλαιώνω αυτά που συζητάμε από τον περασμένο Ιούλιο. Θα πω απλά ότι δεν το βρίσκω καθόλου παράλογο ο μετανάστης δεύτερης γενιάς στη Βόρεια Ευρώπη να δει τα σκίτσα χωρίς να προσλάβει το όμορφο μήνυμα “ζήτω η ελευθερία της έκφρασης!” (προσλαμβάνοντας, αντίθετα, το κάπως λιγότερο ευγενές “καιρός να μάθετε τι σημαίνει ελευθερία της έκφρασης, θρησκόληπτοι φτωχομπινέδες”).** Κάποιοι απλώς θα ενοχληθούν – όπως ενοχλήθηκαν πολλοί σοβαροί, κοσμικοί μουσουλμάνοι εδώ στις ΗΠΑ. Κάποιοι άλλοι θα ξεσηκωθούν. Σε κάθε περίπτωση, είναι προφανές ότι έχουμε να κάνουμε με κάτι πολύ πιο σύνθετο από την αμφισβήτηση ενός θεμελιώδους πολιτικού δικαιώματος.

Αν η (ας την πούμε) απερισκεψία των συντακτών της Jyllands-Posten δημιούργησε μια δύσκολη κατάσταση, η επί τρίμηνο οχύρωσή τους πίσω από την ελευθερία της έκφρασης έκανε την κατάσταση ανεξέλεγκτη. Όταν, μετά από τα μαζικά μποϋκοτάζ δανικών προϊόντων από αραβικές χώρες και τις συνακόλουθες αφόρητες πιέσεις μεγάλων εξαγωγέων, η εφημερίδα ενέδωσε και δημοσίευσε δύο απολογίες, η κατάσταση είχε πλέον ξεφύγει από τον έλεγχό της. H προδιαγεγραμμένη υστερία των φανατικών ισλαμιστών, και μια χοντράδα του ιδιοκτήτη της France Soir είχε σπρώξει στο παιχνίδι μεγάλη μερίδα του ευρωπαϊκού τύπου, που, αντί να αφήσει την κατάσταση να εκτονωθεί, προτίμησε να απαντήσει θετικά σε μια ανόητη, κλιμακούμενη πρόκληση:

Τολμάς να αναδημοσιεύσεις τις γελοιογραφίες (και να ρίξεις λίγο ακόμα νερό στο μύλο του ισλαμοφασισμού);

Οι NY Times και η Washington Post έχουν για την ώρα τολμήσει να μην τις αναδημοσιεύσουν. Και το αμερικανικό υπουργείο εξωτερικών τις καταδίκασε ως αναίτια πρόκληση. Η αντίδραση των Βρετανών ήταν περίπου η ίδια. Ευτυχώς το παιχνίδι δεν έχει ακόμα πάρει τη μορφή που θα ήθελε ο κύριος Χάντινγκτον.

Και για να βγάλουμε και δυο μάλλον πρώιμα συμπεράσματα:

  • Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός βγαίνει κερδισμένος απ’ την κρίση. Η εικόνα της Ευρώπης στον αραβικό κόσμο και – κυρίως – στις δικές της μουσουλμανικές μειονότητες ζημιωμένη.
  • Ζημιωμένη βλέπω να βγαίνει και η ελευθερία της έκφρασης. Αν όχι από νομοθετικές πρωτοβουλίες σαν εκείνη του Μπλερ που καταψηφίστηκε προχτές στη Βουλή των Κοινοτήτων, τότε σίγουρα από τους νόμους της αγοράς – νόμους που ακόμα και οι φανατικοί ισλαμιστές καταλαβαίνουν καλά.

 
* Ό,τι πρέπει για νέο ιντερνετικό meme δηλαδή…
** Κι όλα αυτά γνωρίζοντας ότι σε κάποιες χώρες της ΕΕ, η ελευθερία του λόγου δε θα είχε τόσο απόλυτο χαρακτήρα, αν το σκίτσο μύριζε αντισημιτισμό – κάτι που τα αραβικά μήντια δεν άφησαν ασχολίαστο.



13 σχόλια


1
Από: Mirandolina

Πολύ καλό κείμενο και προβληματισμοί που εδώ (στην Ελλάδα) αγνοήθηκαν επί τούτου.

4 February, 2006 στις 2:21 am
2
Από: S G

οντως μια καλη πτυχη του θεματος.

Δεν ειμαι σιγουρος ομως οτι εδω που ειμαστε ειναι λαθος να αναδημοσιευεις τις φωτογραφιες. Εγω το βλεπω σαν: οσο φωναζετε και απειλειτε με φονους και βλακειες τοσο θα μοιραζομαστε την ευθυνη σε ολη την Ευρωπη. Δεν μπορειτε να απειλειτε την Δανια λες και ειναι κανα παιδακι, ουτε να την εκβιαζετε.

Οποιος τα βαζει με την Δανια και τις αρχες της (που ειναι κοινες με μας) τα βαζει και μαζι μας…

Γενικα θεωρω καλη αρχη να μην πειραζεις αναιτια τους ανθρωπους που εχουν διαφορετικη πιστη ή νοοτροπια απο σενα. Αλλα

α) αυτο δεν σημαινει οτι μπορω να το απαγορευσω να το κανουν αλλοι

β) το αναιτια πρεπει να τονιζεται. Δεν ειμαι σιγουρος οτι ειναι αναιτια η συγκρουση τωρα. Οπως και με τον Ρουσντι παλαιοτερα, οι μουσουλμανοι αντιδρουν απαραδεκτα σε καθετι που θεωρουν προκληση. Πρεπει να μαθουν τους κανονες, εστω και με το ζορι.

4 February, 2006 στις 3:32 am
3

Διαφωνώ απόλυτα με το μήνυμα του άρθρου. Θα πρέπει δηλ. να αυτολογονοκρινόμαστε επειδή στις αραβικές χώρες έχουν γουρουνοποιηθεί εντελώς; Κατά τη γνώμη μου είναι ντροπή που δεν υπήρξε μαζικότερη υποστήριξη από όλο το δυτικό τύπο. Θα ήταν έτσι πιο σαφές το μήνυμα. Το επιχείρημα πως αν το σκίτσο ήταν αντισημιτικό δε θα γινόνταν κάτι αντίστοιχο είναι αστείο. Υπάρχουν ένα σωρό έντυπα με αντισημητικό περιεχόμενο που κυκλοφορούν ελεύθερα σε όλες τις δυτικές χώρες. Απλά, δεν ασχολείται κανείς μαζί τους και ούτε έχω ακούσει κανένα Εβραίο πως θα μας πάρει τα κεφάλια αν δεν τα αποσύρουμε από την κυκλοφορία.

4 February, 2006 στις 9:19 am
4
Από: FUNEL

ΕΜΠΡΟΣ ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΙΣΩ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟ ΘΕΟΚΡΑΤΙΚΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΠΟΥ ΕΠΕΡΧΕΤΑΙ
(ο εδώ αντιπρόσωπός του, ο Προφήτης ΕΛ Λιακούρ και η παρέα του)
+ευλόγησον+
ΑΝΤΕ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΙΚΑ ΜΑΣ

4 February, 2006 στις 1:10 pm
5
Από: yorgos

Σπασίκλα: Ναι, μερικές φορές είναι καλό να αυτολογοκρινόμαστε.

Αν αντί της λέξης “αυτολογοκρισία” βάλεις “ευαισθησία”, “ευγένεια” ή (τι ειρωνία!) “ανεκτικότητα”, θα δεις ότι δεν πρόκειται για κάτι τρομερό. Όλοι το κάνουμε.

Εδώ δε μιλάμε για το Rushdie, τη Satrapi, ή τον Theo van Gogh, ούτε για ένα editorial που καταδικάζει τις πολιτικές των Ταλιμπάν, τη θεοκρατία του Ιράν ή το μισαλλόδοξο κύρηγμα ενός τοπικού ιμάμη. Αλλά για μια δημοσίευση που αν δεν έγινε για καθαρή πρόκληση, τουλάχιστον αυταπατάται ότι μπορεί να μεταρρυθμίσει προσβάλλοντας. Το μήνυμα μπορεί να εκληφθεί από λογικούς ανθρώπους ως “Για να μάθετε σε τι κοινωνία ζείτε”, “Μωάμεθ ε; Να!”, “Bring it on”, “πρέπει επιτέλους να γίνετε άνθρωποι”.

Τις ακρότητες των φανατικών δεν τις αντιμετωπίζεις προσβάλλοντας όλους τους μουσουλμάνους, ειδικά όταν η κοινωνία σου είναι καζάνι που βράζει. Εκτός από αναισθησία, είναι και ηλιθιότητα.

(Πάντως την πρόσφατη αναδημοσίευση από άλλες ευρωπαϊκές εφημερίδες δεν μπορώ να την καταδικάσω το ίδιο εύκολα, γιατί τα σκίτσα έχουν πλέον news value – εδώ συμφωνώ εν μέρει με το Σωτήρη).

Το παράδειγμα με τον αντισημιτισμό δεν το βρίσκω αστείο. Ξέρεις καλά ότι σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, η ελευθερία της έκφρασης έχει περισταλεί ειδικά γι’ αυτό το θέμα. Ναζιστικά σύμβολα ή ακόμα και ακαδημαϊκοί ρεβιζιονισμοί που αφορούν το Ολοκαύτωμα όχι μόνο αποφεύγονται, αλλά και διώκονται. Δεν έχω υπόψη μου κάποιο πρόσφατο παράδειγμα, αλλά είμαι σίγουρος ότι κείμενο αντισημιτικού περιεχομένου σε μέσο ενημέρωσης ευρείας κυκλοφορίας (δε μιλάμε για ακροδεξιά φυλλάδια που διανέμονται σε συνάξεις νεοναζί) θα φέρει τουλάχιστον απολύσεις, αν όχι ποινικές κυρώσεις. Δεν είναι δύσκολο για κάποιον μουσουλμάνο να συγκρίνει αντιδράσεις και να δει δυο μέτρα και δυο σταθμά.

Αλλά η βασική μου ένσταση με την τροπή που παίρνει η ιστορία (και η ευθύνη θρησκευτικών και πολιτικών ηγετών στο μουσουλμανικό κόσμο είναι τεράστια) είναι ότι πρόκειται για υπεραπλούστευση και μεγάλο λάθος να δούμε εδώ ένα καθαρό θέμα ελευθερίας της έκφρασης — γιατί κάτι τέτοιο μας βάζει κατευθείαν στο πλαίσιο της “Σύγκρουσης των Πολιτισμών.” Το “εμείς” και “αυτοί” είναι κάτι πολύ επικίνδυνο, ειδικά όταν “αυτοί” δε ζουν μόνο στη Γάζα αλλά και ανάμεσά μας.

Στο σημερινό του άρθρο στη WaPo, ο Philip Kennicott τα λέει πολύ καλύτερα:

But even people who hold fast to the bedrock principles of liberal democracy may feel the exasperating hand of a darker manipulation here. Because when forced to an impasse, the cartoon battle becomes exactly what ideologues in both worlds would like it to be: a proxy for the Clash of Civilizations.

[…]

Religious fundamentalism forced the issue; political fundamentalism inflamed it. An apology for giving offense is now capitulation to religious tyranny; the basic instinct of moderation is equated with cowardice. A little ink on paper is inflated to proof of a basic cultural incompatibility. So political leaders here speak of “the long war,” a conflict with no sign of hope on the horizon between East and West. Now, rather absurdly, these cartoons may become part of the intellectual hardening of thought that will sustain the idea, on both sides of the cultural divide.

Gravity helps those who push people to conflict; moderation is a Sisyphean task that must always work uphill. Americans can do very little, and are in fact obliged to do nothing, about Muslim societies that don’t respect the Western values of tolerance and freedom. They are obliged only to sustain religious tolerance in their own. Moderation, in this case, doesn’t mean compromising on the defense of basic freedoms; it means demonstrating the exuberant value of freedom in a secular society.

4 February, 2006 στις 1:41 pm
6

@yorgos
Η δημοσίευση των σκίτσων δεν έγινε ούτε επιβλήθηκε σε κάποια αραβική χώρα άλλα σε μια δυτική χώρα όπου είναι απολύτως νόμιμη. Για το αν θα δείχνω ή όχι ευαισθησία μέσα στη χώρα μου δε μπορεί να το αποφασίζει κάποιος από μια τρίτη χώρα με απειλές. Οι αμφισβητήσεις επίσης για το Ολοκαύτωμα, διώκονται μόνο στη Γερμανία αν δεν κάνω λάθος για εμφανείς ιστορικούς λόγους. Εξακολουθώ να βρίσκω αυτη σύγκριση με το Ολοκαύτωμα ακατανόητη. Το Ολοκαύτωμα είναι ιστορικό γεγονός που στηρίζεται από ιστορικά στοιχεία, έχει δηλ. επιστημονική βάση. Η δημοσίευση των σκίτσων έχει να κάνει με άσκηση βασικού δικαιώματος. Θα θυσιάζουμε δηλ. επιλεκτικά βασικές ελευθερίες για να μη θιχτεί ο κάθε ισλαμοφασίστας; Ποιος θα κρίνει ποιες ελευθερίες θα είναι αυτες; Που θα σταματήσει αυτό;
Ουσιαστικά υποστηρίζεις να παραχωρήσει ο δυτικός κόσμος βασικές του κατακτήσεις για να αποφύγουμε “τη σύγκρουση των πολιτισμών”. Αυτό φυσικά είναι απαράδεκτο. Γιατί οι συγκεκριμένες κατακτήσεις, η ελευθερία του λόγου στην προκειμένη περίπτωση, αφορούν την εσωτερική λειτουργία του δυτικού κόσμου και δεν επηρεάζουν το Ισλάμ.
Η σύγκρουση των πολιτισμών είναι αναπόφευκη αν πρέπει να υπερασπίσουμε τον εαυτό μας. Δεν είμαστε εμείς που δε δείχνουμε ευαισθησία ή ανεκτικότητα. Αυτοί είναι που επιτίθενται και μας εκβιάζουν και εμείς αμυνόμαστε. Αν αυτοί το βλέπουν παρόμοια, είναι επειδή το μόνο που έχει απομείνει μέσα στο κεφάλι τους είναι φανατισμός.

4 February, 2006 στις 2:56 pm
7
Από: Tassos

Πιασάδικη η σύγκριση με την (κατά τη γνώμη μου φασίζουσα) εκ του νόμου απαγορευμένη έκφραση αντισημιτισμού σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αλλά άλλο το ένα (που μας προέκυψε μετά από εκατομμύρια νεκρούς εξαιτίας ανθρώπινης κακίας και φόβου) και άλλο το άλλο (διακωμώδηση πραγμάτων που ανήκουν στη σφαίρα του μεταφυσικού).

Παρόλα αυτά είμαι κι εγώ υπέρμαχος της bona fide ευαισθησίας (αλλά όχι της χονδρικής αυτολογοκρισίας) στα θρησκευτικά ζητήματα.

4 February, 2006 στις 11:54 pm
8
Από: yorgos

Ανδρέα, δεν υποστηρίζω καμιά παραχώρηση (ή κατάργηση) θεμελιωδών ελευθεριών. Καλά κάνει η κυβέρνηση της Δανίας και δεν υποκύπτει στις γελοίες απαιτήσεις των δικτατορίσκων. Υποστηρίζω όμως την υπεύθυνη χρήση αυτών των ελευθεριών – ακριβώς γιατί το πρόβλημα είναι αρκετά πιο σύνθετο από τους κακούς μουσουλμάνους που θέλουν να γκρεμίσουν το οικοδόμημα του διαφωτισμού και να στήσουν στη θέση του το νέο χαλιφάτο. Δε θίγονται μόνο οι ισλαμοφασίστες από τα σκίτσα. Θίγονται και εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ, των οποίων η ευαισθησία δε μπορεί να αγνοείται επειδή αποφασίσαμε να κάνουμε μπρα ντε φερ με τους μουλάδες.

Μου κάνει επίσης εντύπωση ότι επιμένεις σ’ αυτό το “εμείς/αυτοί” και μιλάς λες και υπάρχει ένας self-contained δυτικός κόσμος που μπορεί να επιλέξει το βαθμό αλληλεπίδρασής του με το Ισλάμ. “Αυτοί” δεν είναι μόνο οι Παλαιστίνιοι και οι Ιρανοί, αλλά ένας στους πέντε νέους στην ΕΕ. Ούτε λόγος υπάρχει, ούτε περιθώριο να σκεφτόμαστε με όρους σύγκρουσης πολιτισμών.

Τάσο, συμφωνώ, υπάρχει διαφορά. Νομίζω όμως ότι είναι διαφορά αρκετά λεπτή για να την καταλάβει κάποιος που βρίσκεται εκτός δυτικής πολιτικής κουλτούρας. Το εύκολο συμπέρασμα είναι ότι η δυτική προσήλωση στην ελευθερία της έκφρασης δεν είναι απόλυτη.

5 February, 2006 στις 3:35 am
9

Δες σχόλιο στο νεώτερο post.

5 February, 2006 στις 5:02 am
10
Από: elefantas

φιλε yorgos ταυτίζομαι .

6 February, 2006 στις 2:58 am
11
Από: kstamos

Διαφωνώ και εγώ yorgos με το πνεύμα του άρθρου σου. Δεν είναι προφανές ότι αργά ή γρήγορα κάτι τέτοιο θα γινόταν έτσι κι αλλιώς (εδώ που τα λέμε έχει ξαναγίνει) ανεξάρτητα της δανέζικης εφημερίδας; Δηλαδή νομίζεις ότι αν αυτοί οι φανατισμένοι κάφροι που καίνε πρεσβείες δεν είχαν προκληθεί από κάτι τόσο εξωφρενικά γελοίο όπως τα σκίτσα, δεν θα είχαν βρει κάτι άλλο να “προσβληθούν” (μια ταινία του Van Gogh, ένα βιβλίο του Ρούσντι, μια φράση ενός διάσημου πολιτικού/καλλιτέχνη/ποδοσφαιριστή/ψαρά/κρεοπώλη ή δεν ξέρω εγώ τι άλλο);

Ξεχνάς ότι αρχική αιτία της δημοσίευσης ήταν ότι υπήρχε εξαιρετικός φόβος να ζωγραφιστεί ο Μωάμεθ για ένα βιβλίο και η δανέζικη εφημερίδα θέλησε να “σπάσει” το ταμπού;

Δυστυχώς (για όλους μας) ο Spasiklas έχει καταλάβει τι αντιμετωπίζουμε, και δεν βλέπω να διορθώνεται η κατάσταση στο μουσουλμανικό κόσμο για πολλές γενιές…

6 February, 2006 στις 3:16 am
12
Από: elefantas

@kstamos /
οπότε ας αφήσουμε τους μουσουλμάνους στα προβλήματά τους και ας ασχοληθούμε με τα δικά μας , αρχίζοντας απο την κατανόηση του τι σημαίνει ελευθερία. Ασε το ταμπού ύσηχο. Δεν σε απείλησε ποτε ουσιαστικά το γεγονός οτι οι μουσουλμάνοι θέλουν να μην απεικονίζεται ο προφητης τους. Γιατι σωνει και καλά τοτε να το κάνεις? Για να γίνει πανικός ? μα τα θέλει ο κώλος μας λοιπόν

@σπασικλας
είναι απαράδεκτο να περιοριστώ εγώ λίγο για να μη γαμηθεί το σύμπαν ? Μπράβο ρε μαν !!! φτιάξε μεταλλαγμένα , κάψε δάση , δικαιολόγησε τους αμερικάνους που διαφυλάσσουν την “ελευθερία” τους με τον πόλεμο . Εμείς είμαστε ελεύθεροι σωστα? Μπορούμε να κάνουμε ότι θέλουμε έτσι? και όποιος έχει θρησκευτικό φρόνημα διαφορετικό απο εμάς είναι ισλαμοφασίστας!!! και εμείς δεν φταίμε σε τίποτα γιατι απλά έχουμε ελευθερία εκφρασης. ΟΚ!!!! cool δε τρέχει τίποτα. Γαμω … Που ζείς ρε φίλε ? Σε πλαστικό μπουκάλι με καθρεφτες? Δεν υπάρχεις μόνο εσύ , ξεκόλλα.

6 February, 2006 στις 4:20 am
13
Από: Oneiros

Αχ, ανθρωπότητα. Όλες οι πλευρές δείχνουν αυθόρμητα τον χειρότερο εαυτό τους, και η πιθανότητα να πρυτανεύσει η λογική τείνει στο 0.
..ένα από τα κλασικά clusterfucks, δηλαδή, για τα οποία, αν υπήρχαν εξωγήινοι, το ανθρώπινο είδος θα ήταν διαβόητο σ’ όλο το γαλαξία :-p

Ίσως αυτή να είναι και η εξήγηση του παραδόξου του Φέρμι: they stay the fuck away, γιατί φοβούνται ότι αν μας κάνουν παρέα, θα ματοκυλήσουμε το γαλαξία με τα κολλήματά μας.

6 February, 2006 στις 12:30 pm