Η Πόλη και ο Πολιτισμός: αναμετρώντας το Τέλος.


Οι επισκέψεις στην Αθήνα ήταν πάντα για μένα ένα γεγονός που με γέμιζε (και με γεμίζει) με δέος. Ίσως γιατί ακόμη δεν έχω επισκεφτεί κάποια τριτοκοσμική τερατούπολη. Είναι δυο-τρεις διαδρομές που κάνω συχνά και κάθε φορά μου αποκαλύπτουν και άλλη μια πτυχή από αυτό το συνονθύλευμα θορύβου και τσιμέντου. Μια τέτοια διαδρομή είναι η υπερπτήση με το αεροπλάνο, μια άλλη είναι η γραμμή του Ηλεκτρικού, μια τρίτη είναι η Κηφησίας.

Παρόλη την ασχήμια που περισσεύει – και την οποία έχουν αντιγράψει πιστά και οι υπόλοιπες μεγάλες ελληνικές πόλεις – και παρόλη την απεραντοσύνη της αστικής ζώνης, τα τέσσερα-πέντε υψώματα που είναι ορατά σχεδόν από παντού μου δίνουν μια καθησυχαστική αίσθηση πρωτόγονης ασφάλειας. Φυσικά βοηθάει και το γεγονός ότι είμαι Έλληνας: το γυράδικο και το περίπτερο είναι οι χωροταξικές άγκυρες της φυλής μας.

Απ’όλες τις πόλεις που έχω δει και περπατήσει μόνο σε μια ένιωσα μια αδιόρατη αλλά βέβαιη καταπίεση: στο Τόκυο, όπου τα κτίσματα φαίνονται να εκτείνονται χωρίς τελειωμό προς όλα τα σημεία του ορίζοντα και όπου εκλίπει κάθε αναφορά σε φυσικό όριο ή σήμα. Στην πολυπληθέστερη αστική κοινότητα της γης η κυριαρχία του τεχνητού είναι απόλυτη – άλλωστε αυτή η εξέλιξη συνάδει με τη γενικότερη κουλτούρα της Ιαπωνίας όπως αποφαίνονται Αυτοί που Ξέρουν.

Σε κάθε περίπτωση οι πόλεις είναι από τα παλαιότερα και τα μακροβιότερα δείγματα της πάλης (και της νίκης – Πύρρειας ίσως, αλλά νίκης) του ανθρώπου απέναντι στη φύση. Αλλά έρχονται στιγμές που ακόμη και ο κοινός παρατηρητής αναρωτιέται αν η νίκη είναι τελειωτική ή αναστρέψιμη. Για παράδειγμα τι θα συμβεί αν κάποιο από τα δίκτυα (αποχέτευσης, επικοινωνιών, ύδρευσης, συγκοινωνίας) που κρατούν μια πόλη ζωντανή πάψει να λειτουργεί για ένα παρατεταμένο χρονικό διάστημα; Ποιο είναι το μέγιστο μέγεθος μιας πόλης πέρα από το οποίο ένα σημαντικό τεχνικό κώλυμα είναι αρκετά πιθανό να συμβεί και να διαταράξει αμετάκλητα την ισορροπία της ζωής στα όριά της;

Αυτόν τον καιρό κυκλοφορούν δύο βιβλία που εξετάζουν το τέλος ενός πολιτισμού (ή του Πολιτισμού) από διάφορες απόψεις. Ένα είναι το “The World Without Us” του Alan Weisman από το παν/μιο της Arizona, όπου ο συγγραφέας διενεργεί ένα «πείραμα σκέψης» προσπαθώντας να προβλέψει την πορεία του πλανήτη αν οι άνθρωποι εξαφανιστούν μέσα σε ένα βράδυ (ή πρωί, αν προτιμάτε). Η περιγραφή που δίνει για την πιθανή εξέλιξη της υλικής υποδομής των πόλεων – της πιο ορατής «πατημασιάς» μας πάνω στο περιβάλλον – δείχνει από τη μια το μέγεθος της πάλης (στη Νέα Υόρκη η υπηρεσία του Μετρό πρέπει να αντλεί καθημερινά 13 εκατομμύρια γαλόνια νερού για να μην πλημμυρίσουν τα τούνελ) και από την άλλη τον εφήμερο χαρακτήρα αυτών των γιγάντιων έργων μας (σε λίγες δεκάδες χρόνια τα ψηλά κτίρια θα καταρρεύσουν, οι οροφές των υπόγειων διαδρόμων θα βυθιστούν, κ.ο.κ.)

Το άλλο βιβλίο είναι του Jared Diamond και έχει τον τίτλο “Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed”. Ο Diamond είναι γνωστός κυρίως από το προηγούμενο βιβίο του “Guns, Germs, and Steel”, το οποίο βραβεύτηκε με Pulitzer και πραγματεύεται το γιατί κάποιες κοινωνίες κατόρθωσαν να επιβληθούν σε άλλες. Στο “Collapse” επικεντρώνεται στις συνθήκες που οδήγησαν κάποιους πολιτισμούς στην οικονομική και πολιτική κατάρρευση και βρίσκει ότι συχνά υπήρχε μια περιβαλλοντική αλλαγή που αποδείχτηκε καίρια συνδεδεμένη με την κατέλιξη. Το δίδαγμα από αυτές τις πρόσφατες ιστορίες μαρασμού και εξαφάνισης είναι ότι η περιβαλλοντική μέριμνα και η προστασία των φυσικών πόρων είναι συνήθως συνώνυμες της οικονομικής μακροβιότητας η οποία με τη σειρά της μπορεί να φέρει και την πολιτισμική επιβίωση ενάντια στο πέρασμα του χρόνου.

Έχοντας πρόσφατη την καταστροφή στην Πάρνηθα και ενώ ακόμη συζητιούνται οι πιθανές αρνητικές επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή των Αθηναίων (θαρρείς και δεν ήταν ήδη αφόρητη για πολλούς) για τις επόμενες δεκαετίες, είναι ίσως επείγον όχι μόνο να αναρωτηθούμε ακαδημαϊκά για τη μοίρα της πόλης και του πολιτισμού αλλά και να βρούμε τι πρέπει να κάνουμε – σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο – ώστε να πάρουμε την τύχη τους στα χέρια μας. Η ενημέρωση, ο εθελοντισμός, ακόμη και οι εκλογές, είναι εργαλεία που μας παρέχονται πια δικαιωματικά: ας τα εκμεταλλευτούμε.



11 σχόλια


1
Από: buzz

Η Πόλη και ο Πολιτισμός: αναμετρώντας το Τέλος.- The Reality Tape…

Σε κάθε περίπτωση οι πόλεις είναι από τα παλαιότερα και τα μακροβιότερα δείγματα της πάλης (και της νίκης – Πύρρειας ίσως, αλλά νίκης) του …

21 July, 2007 στις 7:01 am
2
Από: maikwl

Τάσο, ωραίο ποστ!

Όπως λες, πέρα από το ακαδημαϊκό/διανοητικό ενδιαφέρον των ερωτημάτων που αναφέρεις (τα οποία το ultra-sexy Urbanization and Global Environmental Change project προσπαθεί να απαντήσει – shameless plug!) βιώνουμε έντονα την ανάγκη για πράξη. Αναρωτιέμαι για το ποιο weighing scheme έχεις στο μυαλό σου ή ποια είναι η σειρά προτεραιότητας για τα παρακάτω: “Η ενημέρωση, ο εθελοντισμός, ακόμη και οι εκλογές, είναι εργαλεία που μας παρέχονται πια δικαιωματικά: ας τα εκμεταλλευτούμε.” Βρίσκεις κάτι ποιο σημαντικό από τα υπόλοιπα;
Παρενθετικά, σε ένα (ακαδημαϊκό) paper που γράφω για το θέμα υποστηρίζω την άποψη πως πολλά από τα προβλήματα προκύπτουν από το “οικολογικό έλλειμα” στη σκέψη/θεωρία πολιτικής οικονομίας (και στην ιδεολογία που πηγάζει από τις πιο πετυχημένες θεωρίες πολιτικής οικονομίας) μέχρι σήμερα – σε καμμία όμως περίπτωση δεν μειώνω την αξία της κοινωνίας πολιτών στην επίλυση των σημερινών προβλημάτων.

21 July, 2007 στις 9:50 am
3
Από: Tassos

maikwl, να’σαι καλά για το σχόλιο-ερώτηση γιατί μου δίνει την ευκαιρία να πω ένα δυο πράγματα για το urban-planning τα οποία είναι κυρίως αποτέλεσμα παρατήρησης παρά επιστημονικής μελέτης.

Πριν φτάσω όμως εκεί, θέλω να πω ότι αναφέρθηκα στο τρίπτυχο ενημέρωση-εθελοντισμός-εκλογές ορμώμενος κυρίως από τις πυρκαγιές στην Ελλάδα και δη σε δάση που έχουν αρκετά άμεση σχέση με αστικούς οικισμούς. Έβαλα μέσα τον εθελοντισμό ως την ανώτερη ίσως μορφή civic mindedness πιστεύοντας ότι με τους Ολυμπιακούς του 2004 αυτός ο θεσμός ήρθε στην Ελλάδα για να μείνει και θεωρώντας ότι είναι δέον και αναγκαίο να συμμετέχουν οι πολίτες στη δασοπροστασία (τουλάχιστο των περιαστιακών δασών).

Οι εκλογές είναι δυστυχώς 2 τουλάχιστο “κλικ” παραπέρα γιατί αυτές θα φέρουν αλλαγή των κειμένων μόνο όταν έχουν αλλάξει οι φορείς της πολιτικής και αυτό συνήθως έπεται κάποιας βαθειάς κοινωνικής αλλαγής. Παρόλα αυτά οι τοπικές εκλογές είναι σίγουρα ένας καλός τρόπος για να “ξεκουνηθεί το αγώγι”.

Όσο για την ενημέρωση, αυτή νομίζω είναι ανγκαστικά η πρώτη ριζοσπαστική πράξη.

Όσον αφορά τώρα τον αστικό σχεδιασμό, αντιλαμβάνομαι ότι υπάρχουν 2 ανεξάρτητοι παράγοντες: η υποδομή (όπου συμπεριλαμβάνω κ τη σχέση με το φυσικό περιβάλλον) και το μέγεθος (έκταση, πληθυσμός, κλπ.)

Για το μέγεθος (δλδ. πώς θα συγκρατηθεί στο όριο ασφαλείας των υποδομών χωρίς να υπονομεύση την ποιότητας ζωής) δεν μπορώ να πω πολλά γιατί μου φαίνεται περίπλοκο ζήτημα (άλλωστε κι εσύ νομίζω έχεις πει ότι το “βέλτιστο” μέγεθος είναι αντικείμενο τρέχουσας έρευνας).

Για την υποδομή όμως η εμπειρία μου λέει ότι η ύπαρξη civic leaders είναι αυτή που κάνει τη διαφορά. Δυστυχώς η πορεία εξέλιξης μιας πόλης βρίσκεται αντιμέτωπη με πλήθος αυστηρά ιδιωτικά συμφέροντα και το αποτέλεσμα συνήθως είναι άλλο ένα tragedy of the commons. Από αυτή την τυφλή και ημιτυχαία πορεία μπορούν βγάλουν την πόλη κάποιοι άνθρωποι με όραμα και επιμονή. Δυστυχώς οι επιτροπές, εκλεγμένες ή διορισμένες, είναι ανεπαρκείς να αντιμετωπίσουν την ανίερη συμμαχία γραφειοκρατίας και στενών ιδιωτικών συμφερόντων.

Πιστεύω ότι αυτοί οι “ηγέτες” είναι δυνατό να κινητοποιήσουν και την ευρύτερη κοινωνία και να επιτευχθεί η βέλτιστη (που είναι διάφορη της μέγιστης και ασυμπτωτικά ταυτόσημη της αειφόρου) ανάπτυξη.

Το παράδειγμα που έχω να φέρω είναι η ομορφότερη και αστικότερη από τις καινούργιες μεγαλουπόλεις: το Σικάγο. Η ομορφιά του και η ζωντανή σχέση του με τη λίμνη είναι αποτελέσματα της δράσης τέτοιων ανθρώπων.

21 July, 2007 στις 1:09 pm
4
Από: lazopolis

λεπτομέρια: Το An Earth Without People φαίνεται να κυκλοφορεί στο amazon σαν The world without us.

Ενδιαφέρουσα η έννοια του civic leader. Φαντάζομαι εννοείς πρόσωπα που έχουν ήδη καταξιωθεί μέσα από την επαγγελματική τους πορεία. Αλλά πώς θα επηρρεάσουν αυτά τα πρόσωπα τα κοινά στην Ελλάδα; Πώς θα (παρα)καμφθεί ο εκλογικός κομματικός μηχανισμός ακόμα και στην τοπική αυτοδιοίκηση;

Από την άλλη μεριά, μπορεί κανείς να έχει αποτελεσματική δράση στην Ελλάδα χωρίς να κατέχει θεσμικό θώκο εξουσίας (σε οποιαδήποτε κλίμακα);

21 July, 2007 στις 4:38 pm
5
Από: S G

“Οι επισκέψεις στην Αθήνα ήταν πάντα για μένα ένα γεγονός που με γέμιζε (και με γεμίζει) με δέος. Ίσως γιατί ακόμη δεν έχω επισκεφτεί κάποια τριτοκοσμική τερατούπολη.”

χεχεχ σωστος. Νομιζω παντως οτι η Αθηνα ειναι στα προθυρα μεγαλών αλλαγων. ακουω οτι υπαρχει ισως μια κρισιμη μαζα νεων που δεν αντεχουν αλλο την σαπιλα. φοβαμια βεβαια οτι αντιδρουν κατα τυπικα ελληνικο τροπο, θελουν πορειες και αλλαγες εδω και τωρα αντι για την συστηματικη και βαθια δουλεια δεκαετιων που θελει αυτο το εκτρωμα για να εκπολιτιστει.

Παρεπιμπτοντως ομολογω για πρωτη φορα στην ζωη μου οτι ισως προτιμω την δυναμει βελτιωμενη Αθηνα απο καποια υπεραπλωμενη αμερικανικη πολη. Η Αθηνα με γενναιες επενδυσεις σε ΜΜΜ και μαζικες πεζοδρομησεις μπορει να γινει ομορφη και συμπαθητικη για να ζεις. Μεχρι και οι πολυκατοικιες του 60, βαμενες και προσεγμενες θα εχουν χαρακτηρα. Ενω μερικες αμερικανικες πολεις μου φαινονται ανυποφορες με το εφιαλτικο sprawl τους και αυτο πια δεν μπορει να αλλαξει με τιποτα νομιζω.

22 July, 2007 στις 3:51 am
6
Από: Tassos

@lazopolis: όντως η πιο καθιερωμένη σύγχρονη έκφανση των civic leaders είναι αυτή των δημοτικών αρχόντων. Δεν είναι απαραίτητο να είναι καταξιωμένοι σε κάποιο άλλο επάγγελμα (όπως π.χ. ο Bloomberg), μπορεί να είναι άνθρωποι των μηχανισμών (Brown στο S.F.) ή κληρονόμοι πολιτικών δυναστειών (Daley στο Σικάγο). Χωρίς να σημαίνει ότι κάθε τους όραμα είναι sustainable ή πρακτικό, αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να συγκεντρώνουν την κρίσιμη μάζα από λαϊκή υποστήριξη και επιχειρηματική χρηματοδότηση ώστε να προωθούν αλλαγές που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής για ένα μεγάλο μέρος (*) των πολιτών.

Και οι ελληνικές πόλεις έχουν δει ανάλογου είδους ηγεσίες και πρωτοβουλίες – π.χ. η Αθήνα με τις δωρεές των Βλάχων ευεργετών και η Θεσ/νίκη στη διάρκεια του μεσοπολέμου με το νέο σχέδιο πόλεως – οι οποίες όμως δεν είχαν συνέχεια.

Όσο για το πώς θα παρακαμφθεί ο κομματικός μηχανισμός, πραγματικά δεν έχω καμιά εύκολη απάντηση για τις μεγάλες ελληνικές πόλεις: η αλαζονία του ΠαΣοΚ μετά το ’81 και η στρατηγική επιλογή της ΝΔ για την προβολή πρωτοκλασσάτων στελεχών στις αναμετρήσεις έχουν δημιουργήσει ένα status quo που δύσκολα μπορεί να ανατραπεί.

@ΣΓ: όντως ανάμεσα στη “δυνάμει βελτιωμένη Αθήνα” και το τυπικό αμερικάνικο sprawl δεν τίθεται ζήτημα — κυρίως γιατί η πρώτη μπορεί να ανήκει και στην επιστημονική φαντασία!

Το sprawl είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο όμως. Για τους περισσότερους από εμάς που μεγαλώσαμε σε κλασσικά αστικά περιβάλλοντα το αμερικάνικο sprawl με τις αυστηρά οικιστικές ζώνες του, τα cookie-cutter σπίτια και τα πανομοιότυπα strip malls με τη σφραγίδα των μεγάλων αλυσίδων είναι ένα έκτρωμα. Είναι όμως και ένα περίπου αναπόφευκτο αποτέλεσμα του αμερικάνικου τρόπου ζωής, όπου η ιδιωτικότητα και η αυτάρκεια έχουν μείζονα θέση στο πολιτισμικό γίγνεσθαι.

Αλλά υπάρχει και το άλλο sprawl, αυτό του Τόκυο και της Αθήνας. Αυτό ονομάζω εγώ εφιαλτικό παρόλο που αισθητικά το νιώθω συγγενέστερο στον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσα. Σε ένα τέτοιου είδους sprawl, με μεγάλη οικιστική, είναι που μπορεί να δοκιμαστούν, να φανούν ανεπαρκείς ή και να καταρρεύσουν οι βασικές υποδομές.

Παρόλα αυτά, νομίζω ότι είχα διαβάσει ότι το οικολογικό footprint μιας πυκνοκατοικημένης πόλης είναι μικρότερο (ανά κάτοικο) από εκείνο του suburban sprawl για ίσους πληθυσμούς.

Δυο τελευταία σημεία: δε μου διαφεύγει ότι ο όρος “ποιότητα ζωής” είναι άμεσα προσδιορισμένος από το ιστορικό και πολιτισμικό context, όχι όμως και μονοσήμαντα: τα επίπεδα τοξικών ουσιών ή μικροσωματιδίων στον αέρα που αναπνέουμε έχουν σαφώς πιο ποσοτικά μετρήσιμη επίδραση στον προσδιορισμό της “ποιότητας ζωής”.

(*) Δυστυχώς ο αστερίσκος υπάρχει για να μας θυμήσει ότι πολλές φορές οι καθόλα καλαίσθητες και πλήρεις οράματος τομές δημάρχων και άλλων τοπικών αρχόντων ευεργετούν άμεσα τις μεσαίες τάξεις ενώ οι κατεξοχήν μη-προνομιούχες μπορεί να συνεχίζουν να μένουν στο περιθώριο του αστικού ιστού

22 July, 2007 στις 11:32 am
7
Από: Tassos

Σήμερα έχει στο Salon κριτική του “The World Without Us”. (Lazopolis, ευχαριστώ για την υπόδειξη περί τίτλου).

23 July, 2007 στις 4:48 am
8
Από: λ:ηρ

Άψογο! Δεν συμμερίζομαι την αισιοδοξία του αγαπητού SG για τη Αθήνα.

23 July, 2007 στις 10:21 am
9
Από: maikwl

Ενω μερικες αμερικανικες πολεις μου φαινονται ανυποφορες με το εφιαλτικο sprawl τους και αυτο πια δεν μπορει να αλλαξει με τιποτα νομιζω.

Υπάρχει το λεγόμενο densification αλλά και αυτό μπάζει από πολλές πλευρές.

Πρόσφατα στην Καθημερινή δημοσιεύτηκε και αυτό:

H βελτίωση των προσβάσεων στα Mεσόγεια προσέφερε μια νέα επιλογή σε όσους αναζητούν μονοκατοικίες, καθώς στη συγκεκριμένη περιοχή μπορεί κανείς να βρει το σπίτι των ονείρων του σε κόστος αισθητά χαμηλότερο των βορείων ή νοτίων προαστίων.

Βλέπω την μητροπολιτική Αθήνα να εξελίσσεται σε ένα διαφορετικό “τέρας”. Όσο για τους απηυδισμένους νέους, εγώ δεν τους είδα στο πρόσφατο ταξίδι μου στην Αθήνα…

23 July, 2007 στις 12:48 pm
10
Από: Cosa_200

Σας παρακαλώ πολύ να προσπαθείτε να βρείτε πιο δόκιμους όρους για να διατυπώσετε τις σκέψεις σας. Δεν πάσχω από κανέναν ιδιότυπο ή άλλου είδους ρατσισμό, αλλά επειδή η Αγγλική-Αμερικάνικη φιλολογία δεν είναι το πεδίο που διακρίνομαι, όταν προσπαθώ να “χωνέψω” το κείμενο και βρίσκω ένα “civic leader” ή ένα “Urbanization and Global Environmental”, ε πως να το κάνω; Δεν μπορώ. Αποσυντονίζομαι. Τι σημαίνουν αυτά;

Παρακαλώ την κατανόησή σας (αν σας ενδιαφέρει η επίσκεψή μου, δεν είμαι δα και κάνας επιστήμονας).

29 July, 2007 στις 11:02 pm
11
Από: Tassos

Cosa, μας ενδιαφέρει η επίσκεψη όλων των σκεπτόμενων αναγνωστών ανεξαρτήτως σπουδών. Αλλά το RT δεν παύει να είναι ένα blog — δεν είναι ούτε η ‘Κ’ ούτε το Βήμα — και μάλιστα ένα blog που γράφεται από άτομα που έχουν μείνει πολλά χρόνια στην Αμερική.

Ομολογώ ότι προσπαθώ στα κύρια κείμενα τουλάχιστο να περιορίσω τις ξενικές λέξεις στο ελάχιστο (πέραν τίτλων βιβλίων και ταινιών, φυσικά) αλλά αν δεν μπορώ εύκολα να βρω την ελληνική που θα μου φανεί ως η ακριβής αντίστοιχη θα προτιμήσω την ξένη.

Τώρα, το “civic leaders” είναι αφενός μεν σε σχόλιο, όπου δεν έχω σκοπό να παιδεύομαι και πολύ για να πω αυτό που θέλω, αφετέρου δε ο όρος “αστικός ηγέτης” δε μου φάνηκε δόκιμη – ως προς το νόημα – μετάφραση αυτού που ήθελα να περιγράψω. Νομίζω όμως ότι η περιφραστική περιγραφή που έδωσα παρακάτω για αυτούς τους “ηγέτες” ήταν αρκετή.

30 July, 2007 στις 10:25 am